Spaces of Education – Care Condensers

Original in Greek: “Σχολικοί Χώροι – Πυκνωτές Φροντίδας,” TA NEA, 26 Σεπτεμβρίου 2020. Συνεργατικό Γραφείο Φατούρα.

Elisavet Hasa
Platons Issaias
Theodossis Issaias
Giannantonis Moutsatsos
Alexandra Vougia
Architecture, Care, Education

Η αρχιτεκτονική των χώρων εκπαίδευσης αποτελεί ίσως ένα από τα πιο άκαμπτα και επίμονα χωρικά και κοινωνικά διαγράμματα. Η διδασκαλία και οι χώροι της, ο ρόλος, το είδος και ο τρόπος της μάθησης δηλώνουν τα ιδεολογικά και πολιτικά πλαίσια και βέβαια τις εμμονές της κάθε κοινωνίας που δεν αλλάζουν εύκολα ή με ιδιαίτερη ταχύτητα. Μέσα στους χώρους των σχολείων «κατασκευάζεται» η/ο πολίτης, το υποκείμενο που συγκροτείται εκτός και πέρα από τον κλοιό της οικογένειας, το άτομο που υπάρχει μέσα στο κοινωνικό. Οι χώροι μάθησης είναι γεμάτοι σήματα και νοήματα, ταυτότητες, επιλογές και συγκρούσεις. Εκεί, αναμετριέται με τρόπο ιδιαίτερα τραυματικό, η αυτοδιάθεση και η επιτελεστικότητα με την κανονικότητα της εθνοπατριαρχίας, η επιθυμία για συμβίωση με τον ανταγωνισμό, οι συλλογικές ανάγκες με τις ατομικές προτεραιότητες.

 Οι χώροι που κάνουν όλα τα παραπάνω είναι γνωστοί σε όλες/ους και βιωμένοι στα σώματά μας: η μάντρα, η πύλη, η αυλή, το προαύλιο, οι κερκίδες, η μπασκέτα, η είσοδος, τα γραφεία, οι σκάλες, ο διάδρομος, η αίθουσα, η έδρα, το θρανίο, ο πίνακας στη στενή μεριά, οι φεγγίτες στη μακριά, οι τουαλέτες στον πάνω ή τον κάτω όροφο, αριστερά ή δεξιά από τη σκάλα. Η χωρική και τυπολογική ευκρίνεια και η επανάληψή της είναι σχεδόν τρομακτική. Κανονισμοί, κατασκευαστικοί και οικονομικοί περιορισμοί, αλλά και η πολύ μεγάλη διάρκεια ζωής των κτιρίων μάθησης στο χρόνο, συντελούν περαιτέρω στη σχεδόν ακλόνητη λειτουργία τους μέσα στην κοινότητα: το σχολείο είναι πάντα εκεί.

Και κάπου εκεί, «στη ρωγμή του χρόνου» (και του χώρου), οι χώροι μάθησης μπορεί να γίνουν και κάτι άλλο – παραπάνω. Μια πόρτα που ανοίγει αλλιώς, ένας διάδρομος που διευρύνεται, μια πύλη που δεν υπάρχει ή δεν κλείνει, ανοίγματα διαφορετικά, χρώματα, υπόστεγα, κρυφές γωνιές, παγκάκια, αστείες και περίεργες σκάλες, δέντρα, οθόνες, παιχνίδια, και πάνω από όλα, ο τρόπος που τα διαχειρίζεται και τα βιώνει η εκάστοτε κοινότητα. Εάν λοιπόν μπορούμε να διακρίνουμε μια τάση είναι ακριβώς αυτή η ανάγκη το σχολείο να συγκροτεί έναν «πυκνωτή φροντίδας», μια υποδομή για την κοινότητα που ξεπερνά τα τυπικά πλαίσια των ωρολογίων προγραμμάτων και των χωρικών αναγκών του σχολείου. Οι ψηφιακές δυνατότητες, η μετατροπή της αίθουσας σε έναν διευρυμένο εικονικό χώρο συνεύρεσης, τα εργαλεία και οι τεχνολογίες που μας κινούν πέρα από τον παραδοσιακό χώρο και χρόνο του σχολείου και του μαθήματος, επιτρέπουν την ανάπτυξη νέων μορφών συνύπαρξης, συνεργασίας και – μακάρι –  ανεκτικότητας. Η επαφή με άλλες κοινότητες και η συγκρότηση νέων, έρχονται να καταστήσουν το σχολείο ξανά χώρο αλληλεγγύης και αλληλοβοήθειας.     


Fatura Collaborative – Research & Design Practice, was founded in 2009 and is developing projects across a wide range of scales, from intimate objects and performance, to architecture, urban design and planning. We are interested in architecture as social infrastructure, in developing collective equipments, in the design of spaces of care, empathy and welfare. We design and research expanding new problematics about ecology, the domestic, everyday life and the city.



is an architect and researcher based in London. She studied architecture in Patras, Greece, and currently is a PhD candidate at the School of Architecture at the Royal College of Art in London. Her research focuses on the intersections between social movements and the state apparatus, and centers around the ad-hoc infrastructures created for welfare provision during periods of crisis. She has practiced architecture in the UK and worked in the housing, healthcare, and education sectors in collaboration with public authorities and established architectural practices. Prior to London, Elisavet gained experience as an architect in Athens and Madrid.


is an architect, researcher, and educator. He studied architecture in Thessaloniki, Greece, and holds an MSc from Columbia University and a PhD from TU Delft and The City as a Project research collective. He is the director of Projective Cities MPhil programme at the Architectural Association, where he is also teaching Diploma Unit 7 with Hamed Khosravi. Previously, he has taught at the Berlage Institute (Netherlands), in the MArch Urban Design programme at the Bartlett, the RCA, Syracuse University and the University of Cyprus. His research interests explore urban design and architecture in the relation to the politics of labour, economy, law and labour struggles. He has written and lectured extensively about Greek urbanisation and the politics of urban development.


is an architect and educator, and recently joined the Heinz Architectural Center at the Carnegie Museum of Art as Associate Curator. He earned his diploma of Architecture at the National Technical University of Athens and an SMarchS degree from MIT. Since 2009, he has been practicing as a founding member of Fatura Collaborative, an architecture and research collective. His PhD dissertation, “Architectures of the Humanitarian Front” (Yale University), explores the nexus of humanitarian organizations and architecture and their relation to conflict, displacement and the provision of shelter.


is an architect based in Lund, Sweden. He graduated in 2010 from the School of Architecture of the National Technical University of Athens and holds an MSc in Energy Efficient and Environmental Building Design from the School of Architecture of Lund University (2015). He has practiced architecture as a freelance architect in Greece and currently in Sweden (eg. Tengbom architects), where he works on a wide range of projects including small houses, larger residential complexes as well as care, educational and industrial facilities.


graduated in 2007 from the School of Architecture of the Aristotle University of Thessaloniki, Greece. She holds the MSc in Advanced Architectural Design from GSAPP, Columbia University (2008). In June 2016, she was awarded the degree of Doctor of Philosophy by the Architectural Association. Her thesis dealt with the transition towards abstraction in art and architecture during the end of 19th and early 20th centuries, with an emphasis on interwar architectural modernism in Germany. Alexandra has been teaching at the AA since 2012, where she is currently a studio master in the First Year Studio of the Experimental Programme and a Programme Coordinator and Course tutor in the MArch Architecture & Urbanism (DRL) programme. She has practiced as an architect in New York and Athens.